Oxy hòa tan trong ao nuôi: cách theo dõi và xử lý khi DO giảm

Oxy hòa tan (DO) là lượng oxy có trong nước để tôm, cá và nhiều sinh vật trong ao hô hấp. Khi DO giảm, vật nuôi có thể giảm ăn, tập trung gần nơi cấp oxy hoặc nổi lên mặt nước. Đây là tình huống cần được kiểm tra bằng thiết bị đo và xử lý sớm, thay vì chỉ nhìn màu nước rồi đoán.

Tóm tắt nhanh

• Đo DO ở nhiều vị trí và ưu tiên kiểm tra vào gần sáng, sau mưa hoặc khi thời tiết âm u kéo dài.
• Nếu vật nuôi có biểu hiện bất thường, hãy tăng cấp oxy trước, đồng thời kiểm tra thiết bị và các chỉ tiêu nước liên quan.
• Giảm lượng thức ăn khi đàn nuôi phản ứng kém; không tiếp tục cho ăn theo lịch cũ chỉ để đủ cữ.
• Không dùng một ngưỡng DO chung cho mọi loài, mật độ và giai đoạn nuôi. Cần đối chiếu quy trình của mô hình đang vận hành.

Vì sao oxy hòa tan quan trọng?

DO không chỉ phục vụ hô hấp của tôm, cá. Oxy còn tham gia vào quá trình phân hủy chất hữu cơ và ảnh hưởng đến hoạt động của hệ vi sinh trong ao. Khi lượng thức ăn thừa, phân và bùn đáy tăng, nhu cầu tiêu thụ oxy của ao cũng tăng theo.

DO thường biến động trong ngày. Ban ngày, tảo và thực vật phù du có thể tạo oxy khi có ánh sáng; ban đêm, quá trình hô hấp vẫn tiếp tục nhưng không còn quang hợp. Vì vậy, thời điểm gần sáng thường đáng chú ý hơn một lần đo thuận tiện vào giữa buổi chiều.

Dấu hiệu ao nuôi có thể đang thiếu oxy

• Cá nổi đầu, đớp khí hoặc tập trung gần nơi nước vào.
• Tôm tập trung quanh quạt nước, bờ ao hoặc bơi lên tầng nước cao hơn bình thường.
• Đàn nuôi ăn chậm, giảm bắt mồi hoặc phản ứng yếu khi kiểm tra sàng.
• Nước có nhiều bọt khó tan, mùi lạ hoặc lượng chất hữu cơ nhìn thấy tăng rõ.
• Quạt nước, máy thổi khí hoặc nguồn điện hoạt động chập chờn.

Các dấu hiệu trên không đủ để kết luận nguyên nhân. Chúng cũng có thể xuất hiện khi pH, nhiệt độ, độ mặn hoặc khí độc thay đổi. Vì thế, số đo tại ao và nhật ký vận hành là căn cứ quan trọng hơn cảm nhận đơn lẻ.

Cách đo DO để kết quả có ích

1. Kiểm tra máy đo: vệ sinh đầu dò, hiệu chuẩn và bảo quản theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
2. Đo đúng thời điểm: ghi nhận ít nhất vào khung giờ cố định; tăng tần suất gần sáng, sau mưa, khi mất điện hoặc tảo biến động.
3. Đo nhiều vị trí: không chỉ đo cạnh quạt nước. Nên so sánh giữa vùng cho ăn, giữa ao, cuối dòng chảy và khu vực có bùn hữu cơ.
4. Ghi kèm bối cảnh: thời gian, thời tiết, nhiệt độ nước, tình trạng quạt, lượng ăn và biểu hiện của đàn nuôi.

Một con số riêng lẻ khó cho biết xu hướng. Chuỗi số đo theo cùng khung giờ sẽ giúp người nuôi nhìn ra ao đang ổn định, giảm dần hay biến động bất thường.

Nên làm gì khi DO giảm?

1. Tăng cấp oxy và kiểm tra thiết bị

Khởi động hoặc tăng cường quạt nước, máy sục khí theo thiết kế của ao. Kiểm tra nguồn điện, dây dẫn, cánh quạt, ống khí và vùng nước chết. Nếu có nguồn điện dự phòng, cần bảo đảm thiết bị có thể chạy ngay khi mất điện.

2. Giảm áp lực tiêu thụ oxy

Tạm giảm hoặc ngưng cữ ăn khi đàn nuôi bắt mồi kém. Thu gom thức ăn dư nếu có thể và tránh khuấy mạnh lớp bùn đáy trong lúc vật nuôi đang thiếu oxy.

3. Kiểm tra nguyên nhân đi kèm

Đo thêm pH, nhiệt độ, độ mặn và các chỉ tiêu khí độc phù hợp với mô hình. Quan sát dấu hiệu tảo tàn, nước phân tầng, mưa lớn hoặc lượng hữu cơ tăng. Bạn có thể xem thêm nhóm bài quản lý môi trường ao nuôi để lập bảng theo dõi thống nhất.

4. Theo dõi lại sau xử lý

Đo lại theo khoảng thời gian phù hợp với mức độ rủi ro, đồng thời theo dõi phản ứng của đàn nuôi. Không coi việc bật quạt là đã giải quyết xong nếu số đo và hành vi chưa trở lại phạm vi vận hành an toàn của ao.

Cách hạn chế DO giảm lặp lại

• Điều chỉnh lượng ăn theo sức ăn thực tế và sinh khối, không chỉ theo lịch.
• Quản lý bùn đáy, chất rắn lơ lửng và nước cấp theo quy trình của trại.
• Bảo dưỡng thiết bị cấp oxy và thử nguồn điện dự phòng định kỳ.
• Theo dõi mật độ tảo, thời tiết và xu hướng DO thay vì chờ đến khi vật nuôi nổi đầu.
• Xác định trước người phụ trách, thiết bị cần bật và cách liên lạc khi có sự cố ban đêm.

Những sai lầm thường gặp

• Chỉ đo vào ban ngày rồi kết luận DO luôn ổn định.
• Đo ngay cạnh quạt nước và dùng kết quả đó đại diện cho toàn ao.
• Tiếp tục cho ăn nhiều khi đàn nuôi đã giảm bắt mồi.
• Xử lý thêm nhiều sản phẩm cùng lúc mà chưa xác định nguyên nhân.
• Không ghi chép nên không nhận ra DO đang giảm dần qua nhiều ngày.

Khi nào nên nhờ hỗ trợ kỹ thuật?

Nếu DO tiếp tục giảm dù hệ thống cấp oxy hoạt động, vật nuôi có dấu hiệu bất thường kéo dài, hoặc nhiều chỉ tiêu nước thay đổi cùng lúc, nên liên hệ người có chuyên môn để đánh giá tại ao. Khi cần trao đổi, hãy chuẩn bị sẵn nhật ký số đo, ảnh nước ao, lượng ăn và thời điểm xuất hiện dấu hiệu; bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ Quaker Aqua.

Nguồn tham khảo

• USGS: Dissolved Oxygen and Water.
• FAO: tài liệu về quản lý chất lượng nước trong nuôi trồng thủy sản.

Nội dung mang tính hướng dẫn quản lý chung. Phạm vi vận hành phù hợp cần được xác định theo loài, giai đoạn nuôi, mật độ, nhiệt độ và quy trình của cơ sở.